Գարդմանահայերի տեղեկատվական անկյուն

Սարգիս Բարսեղյան

Armenius — Tue, 11 Mar 2014 21:52:38 GMT

Սարգիս Բարսեղյան (Պողոս Օզաբաշյան, Շամիլ), հայ ռազմական, քաղաքական գործիչ: Ծնվել է 1875 թվականին Գարդմանքի Գետաբեկ բնակավայրում: Կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, այնուհետև Ժնևի համալսարանում: Քրիստափորի հրահանգով թողել է ուսումը և վերջինիս հետ ժամանել Բաքու, որտեղ կազմակերպել է տեղեկատվական թերթոնների տարածումը հայազգի աշխատավորների շրջանում: Շուշիում մասնակցել է «Փոթորիկ» ռազմագործողությանը և ձերբակալվել: Բանտ տեղափոխվելու ճանապարհին նրա զինակիցները հարձակվել են բանտարկյալներին ուղեկցող ոստիկանների վրա և ազատ արձակել Բարսեղյանին՝ իրենց հետ տանելով նաև զենք, զինամթերք:

Սարգիս Բարսեղյանը մասնակցել է հայ-թուրքական կռիվներին, Վանում եղել է կուսակցական գործիչ, ընտրվել է Կարինի բյուրոյի անդամ:

Մահացել է 1915 թվականին Գարդմանքում:

Գրականություն՝

Սերգեյ Երեմյանց, «Գանձակ 1905-1907, 1917-1921», Երևան 2009թ.:

Թաթօղլի Օհանյան

Armenius — Tue, 11 Mar 2014 21:39:31 GMT

Թաթօղլի Օհանյանը (Գրիգոր Քար) Գարդմանքի ֆիդայական շարժման մասնակիցներից է, եղել է վրիժառու: Ծվել է Գարդմանքի Բանանց գյուղում: Իր զինակիցներ Եփրեմի, Մելքոնի, Արարատ Մելքումյանի և ծնունդով Գանձակեցի Օղուլի հետ կազմակերպել է Գանձակ նահանգի գուբերնատոր Լոլաձեի սպանությունը:

Գրականություն՝

Սերգեյ Եևեմյանց, «Գանձակ 1905-1907, 1917-1921», Երևան 2009թ.:

Մխիթար Գոշ

Armenius — Tue, 25 Feb 2014 11:43:06 GMT

Հայոց Գարդմանք աշխարհը հայ ժողովրդին մշտապես պարգևել է հզոր մտքի ու կամքի տեր մարդկանց, ում անունները ոսկե տառերով է գրվել Հայոց պատմության էջերում: Այդպիսի հանճարներից է եղել հայ ժողովրդի անվանի զավակ Մխիթար Գոշը: Նա ծնվել է 1120-ական թվականներին Գանձակում, եղել է հայ մտածող-գիտնական, օրենսդիր, առակագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ:

Նրա կենսագրական տվյալները բավականին հետաքրքիր են. կրթություն ստանալը սկսել է ծննդավայրում, իսկ չափահաս դառնալով ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա: Աշակերտել է Հովհաննես Տավուշեցուն և ուրիշ գիտնականների, ստացել վարդապետի կոչում: Այնուհետև, թաքցնելով վարպետական աստիճան ունենալը, մեկնել է Կիլիկյան Հայաստան, ուսանել Սև լեռան երևելի գիտնականների մոտ և վերստին ստացել վարդապետի աստիճան: Վերադառնալով հայրենիք՝ սկզբում ապրել է Գանձակում, ապա տեղափոխվել Խաչեն, այստեղից էլ՝ Գետիկ վանք: Որոշ ժամանակ անց երկրաշարժի հետևանքով վանքը և շրջակա գյուղերը ավերվում են: Մխիթար Գոշը Ամիրսպասալար Զաքարե և Իվանե Զաքարյան իշխանների օժանդակությամբ ավերված վանքից քիչ հեռու՝ Տանձուտա ձորում (Ներկայիս Գոշ գյուղում) կառուցում է Նոր Գետիկ վանքը, որտեղ հիմնում է իր դպրոցը: Գոշի իմաստության համբավն այնքան է տարածվում, որ շատերը, այդ թվում նաև՝ վարդապետներ հեռավոր վայրերից եկել են աշակերտելու նրան: Նա մեծ հեղինակություն է վայելել ոչ միայն մտավորականների, այլև քաղաքական ու պետական գործիչների շրջանում, եղել է Զաքարե Երկայնաբազուկների խոստովանահայրն ու խորհրդատուն: Միջնադարում նրա մասին պատվել են ավանդույթներ, որտեղ նա սրբացվել է: Մահվանից հետո իր կողմից հիմնված Նոր Գետիկի վանքը վերանվանվել է Գոշավանք: Մխիթար Գոշի գերեզմանը գտնվում է Գոշավանքի հարակից բլրի լանջին, ցավո՛ք, անմխիթար:

Հատկապես ուշագրավ են նրա ստեղծագործական աշխատությունները

Մխիթար Գոշի գրչին են պատկանում մատենագրության տարբեր ճյուղերին վերաբերող մոտ մեկ տասնյակ աշխատություններ, որոնցից են «Համառօտ մեկնութիւն մարգարեութեանն Երեմիայի», «Ողբք ի վերայ բնութեանս՝ ի դիմաց Ադամայ առ որդիս նորա», «Յայտարարութիւն ուղղափառութեան հաւատոյ ընդդէմ ամենայն հերձուածողաց՝ ի խնդրոյ մեծ զօրավարին Զաքարէի և եղբօր իւրոոյ», «Թուղթ խրատականք», «Շարք հայրապետացն Աղուանից» աղոթքներ, առակներ: Հետաքրքրական է «Յայտարարութիւն»-ը, որ Զաքարեին և Իվանեին ուղղված գրություն է: Այստեղ հեղինակը հորդորևել է նրանց մեղմելու հայ և վրաց եկեղեցիների տարբերությունների պատճառով եղած բամբասանքների ազդեցությունը այդ երկու ժողովածուների քաղաքացիական համակեցության վրա: «Շարք հայրապետացն Աղուանից»-ը միակ աղբյուրն է, որտեղ համառոտ շարադրված է Աղվանքի 11-12-րդ դարերի պատմության:

Բացառիկ արժեք են ներկայացնում Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրք»-ն ու առակների ժողովածուն: Եթե հասարակական կյանքում տեղի ունեցած փոփոխությունները, մարդկային հարաբերությունները «Դատաստանագրքում» աշխատում է կարգավորել օրենսդրական միջոցներով, ապա առակներում նույն նպատակին ձգտում է հասնել խրատական միջոցներով:

«Դատաստանագիրք»-ը հայոց և միջազգային իրավունքի պատմության մեջ մեծ իրադարձություն է եղել: Այն պարունակել է այնպիսի դրույթներ, որոնք տեղ են գտել այժմյան բազմաթիվ իրավական ակտերում: Գոշը այնպիսի գաղափարների հեղինակ է, որոնք բխել են անմիջականորեն մարդու բնական իրավունքներից: Գիրքը պարունակում է քրեական, քաղաքացիական և այլ կարևոր հարաբերություններ կարգավորող դրույթներ: Պատահական չէ, որ դեռևս միջնադարում «Դատաստանագիրք»-ը թարգմանվել է լատիներեն, լեհերեն և վրացերեն լեզուներով, կիրառվել հայ գաղթօջախներում:

Նրա առակների նյութը հիմնականում հասարակական ու կենցաղային խնդիրներն են, դասակարգերի, դասերի ու խավերի, անհատների փոխհարաբերության հարցերը, որոնք նոր էին հայ գրականության մեջ: Այստեղ արտացոլված է դարաշրջանի հասարակայնության պատկերը բազմազան գույներով: Առակագիրը շոշափում է սոցիալական խնդիրներ, որով նրա ժողովածուն առանձին կարևորություն է ստանում ժամանակի սոցիալ-պատմական իրադրության պարզաբանման համար: Իր 190 առակներում Գոշը արծարծում է նաև կենտրոնացված ուժեղ պետություն ունենալու գաղափարը: Նրա առակներն առաջին անգամհրատարակվել են 1790թ.-ին Վենետիկում, թարգմանվել են ֆրանսերեն և ռուսերեն ու այլ լեզուներով:

Մխիթար Գոշը խոր հետք է թողել հայ գրավոր մշակույթի զարգացման վրա: Նրա առակներով հայ գեղարվեստական արձակը սկսում է հանդես գալ իբրև ինքնուրույն գրական տեսակ: Գոշը ապրել և գործել է մի ժամանակաշրջանում, երբ թե՛ Կիլիկիայում և թե՛ բուն Հայաստանում Ռուբինյանների և Զաքարյանների գլխավորությամբ արդեն կազմավորել էին հայկական պետություններ: Նա իր մտավոր գործունեությամբ ջանում էր ծառայել ազգային պետականության ամրապնդմանը:

Վահագն Փիլիպոսյան

Գրականություն՝

1.Ալիշան Ղ. «Հայապատում», մաս 2, Վենետիկ 1901թ.;

2.Պիվազյան Էմ. «Գիրք դատաստանի», Երևան 1951թ.:

3.Աբեղյան Մ. «Երկիր», հ. 4, Երևան 1970թ.:

4. Марр Н. «Сборники притч Вардана», 1899г.

5.Орбели И. «Басни средневековой Армении», М. 1968г.

Բրաջուր գյուղ

Armenius — Mon, 03 Feb 2014 10:34:33 GMT

Գարդմանքի գողտրիկ անկյուններից մեկը Բրաջուր գյուղն է: Այն ունեցել է հինավուրց պատմություն և հիմնականում բնիկ բնակչություն: Գտնվում է Վարդաշեն (Միրզիկ) գյուղից 3 կմ հյուսիս, ծովի մակերևույթից 980-1040 մ բարձրության վրա: Մինչև 1988-1989 թվականները այստեղ ապրել են բացառապես հայեր:

Գյուղի անվանման ծագումը բացատրվում է այն հանգամանքով, որ այստեղ ջուրը բերվել է, այսինքն բերովի ջուր՝ Բրաջուր: Խորհրդային ժամանակ, որպես գյուղի անվանում, կիրառվել է 26 կոմիսարների և Ղարաքեշիշ անունները:

1898 թվականին ականատեսը գրել է, որ գյուղն ունի հիմնականում կանոնավոր փողոցներ, տների մեծ մասը նոր ձևով են կառուցված: Նախկինում տների տանիքները եղել են հողածածկ:

Բրաջուրցիները եղել են աշխատասեր ժողովուրդ: Զբաղվել են երկրագործությամբ և անասնապահությամբ, մասամբ էլ՝ սայլապանությամբ: Հաճախ իրենց ցերեկային աշխատանքը շարունակել են նաև գիշերը: Գյուղի հարավային ծայրում գտնվող կայծքարի հանքում զբաղվել են նաև հանքագործությամբ: Գյուղում զարգացած է եղել գորգագորշծությունը: Այստեղ գործված գորգերն ու կարպետները իրենց որակով և գեղեցկությամբ չեն զիջել տարածաշրջանի այլ գորգագործական կենտրոնների գորգերին: Բրաջուրի գորգերի մի մասը այսօր պահվում է Բաքվի Գորգերի թանգարանի նորակառույց շենքում և ներկայացվում որպես ադրբեջանական՝ իբր գործված ադրբեջանցիների նախնիների կողմից:

Բրաջուրում եղել են բազմաթիվ հուշարձաններ, որոնցից ամենապահպանվածը Սուրբ Գաբրիել եկեղեցին է, որն այսպես կոչված Ադրբեջանի Հանրապետության իշխանությունների կողմից ներկայացվում է որպես ալբանական (աղվանական): Մասսամբ պահպանվել է գերեզմանոցը:

Հայտնի է նաև, որ 1905-1923 թվականներին գյուղը հովվել է Վարդաշենի Մարտիրոս քահանա Եպիսկոպոսյանցը:

Այժմ գյուղը կոչվում է Կերեմլի, որտեղ բնակվում է շուրջ 380 ադրբեջանցի:

Վահագն Փիլիպոսյան

Գրականություն՝

1.Սամվել Կարապետյան «Հյուսիսային Արցախ», Երևան 2004թ.:

2.Բարխուդարյանց Մ. «Արցախ», Բագու 1895թ.:

3.«Նոր Դար» 1890թ., N70:

4.«Արձագանք» 1886թ., N20:

5.Հեղինակի անձնական հավաքածու:

Տես նաև Բրաջուր գյուղի լուսանկարները:

Եթե որևէ տեսակի տեղեկատվություն ունեք այս բնակավայրի մասին, ապա, խնդրում ենք, տրամադրեք մեզ հրապարակելու իրավունքով:

Արտաշես Յավրյան

Armenius — Sun, 02 Feb 2014 15:03:33 GMT

Արտաշես Յավրյանը ծնվել է 1932թ.-ի օգոստոսի 28-ին Գարդմանքի Փիփ գյուղում: Նախնական կրթությունը ստացել է Գանձակ քաղաքում: 1954թ.-ին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի Բանասիրական ֆակուլտետը: Այնուհետև աշխատել է Կոտայքի մարզում որպես Հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ: Զբաղվել է նաև լրագրությամբ: 1976-1992 թվականներին աշխատել է «Հայաստան»թերթի խմբագրությունում: Հայտնի է նաև որպես թարգմանիչ: 1988 թվականից հանդիսանում է Հայաստանի գրողների միության անդամ: Հայտնի գրողը մահացել է 2009թ.-ի հունիսի 30-ին:

Արտաշես Յավրյանի ստեղծագործությունները՝

• «Դյուցազունք Սասնա» պոեմ, Երևան 1990թ.,

• «Դյուցազունք Սասնա», Երևան 2003թ. (նոր լրամշակված տարբերակ),

• «Ժամանակի հորձանուտում», Երևան 2001թ.,

• «Ակունքներ», Երևան 1980թ., «Սովետական գրող» թերթ,

• «Այգեքաղ», Երևան 1990թ.,

• «Օջախի ծուխ» պոեմ, Երևան 1971թ.,

• «Մանանա» պոեմ, Երևան 1984թ., «Սովետական գրող» թերթ,

• «Առյուծաձև Մհեր» պոեմ, Երևան 1985թ., «Սովետական գրող» թերթ,

• «Աղետավոր իմ դար» 2006թ. և այլն:

Սահակ Սերգեյի Դաշյան

Armenius — Sun, 02 Feb 2014 14:02:41 GMT

Սահակ Դաշյանը ծնվել է 1903թ.-ին Գարդմանքի Փիփ գյուղում՝ դարբնոցի դիմացի տանը: 1931թ.-ին դարձել ԽՄԿԿ անդամ: 1936թ.-ին ավարտել է Մոսկվայի լեռնային ինստիտուտը, իսկ 1938թ.-ին՝ արևելագիտության ինստիտուտը: 1939թ.--ին անցել է դիվանագիտական աշխատանքի: 1943-1946, 1955-1957, 1962-1965 թվականներին Մոնղոլիայի Ժողովրդական Հանրապետությունում աշխատել է որպես ԽՍՀՄ դեսպան-խորհրդական: 1965-1974 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ արտակարգ իրավիճակների նախարարությունում որպես պատասխանատու աշխատու: 1946-1947 թվականներին մասնակցել է հայերի հայրենադարձման կազմակերպմանը:

Արժանացել է հետևյալ կոչումների՝

• գեներալ-լեյտենանտ,

• 2-րդ դասի արտակարգ և լիազոր դեսպան:

Սահակ Դաշյանը, լինելով օտար հողում, մշտապես հիշել է իր գյուղն ու հայրենքիը: Պատահական չէ, որ մեկ այլ բարձրաստիճան փիփեցու հետ հանդիպելիս ասել է. - Երանի՜ հիմա լինեինք գյուղում ու ուտեինք Դամրչխանայի դիմացի ձմերուկի կտորները, ինչպես փոքր հասակում էին անում:

Վահագն Փիլիպոսյան

Գրականություն՝

1.Саркисян С.Т. Энциклопедия Арцах-Карабаха. 2005г.

2.Հեղինակի անձնական հավաքածու:

Մխիթար Գոշ

Armenius — Sun, 02 Feb 2014 11:06:50 GMT

Հայոց Գարդմանք աշխարհը հայ ժողովրդին մշտապես պարգևել է հզոր մտքի ու կամքի տեր մարդկանց, ում անունները ոսկե տառերով է գրվել Հայոց պատմության էջերում: Այդպիսի հանճարներից է եղել հայ ժողովրդի անվանի զավակ Մխիթար Գոշը: Նա ծնվել է 1120-ական թվականներին Գարդմանքի Գանձակ քաղաքում, եղել է հայ մտածող-գիտնական, օրենսդիր, առակագիր, մանկավարժ հասարակական գործիչ:

Նրա կենսագրական տվյալները բավականին հետաքրքիր են. կրթություն ստանալը սկսել է ծննդավայրում, այնուհետև, երբ դարձել է չափահաս, ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա: Աշակերտել է Հովհաննես Տավուշեցուն և ուրիշ գիտնականների, ստացել վարդապետի կոչում: Այնուհետև, թաքցնելով վարդապետական աստիճան ունենալը, մեկնել է Կիլիկյան Հայաստան, ուսանել Սև լեռան երևելի գիտնականների մոտ և վերստին ստացել վարդապետի աստիճան: Վերադառնալով հայրենիք՝ սկզբում ապրել է Գանձակում, ապա տեղափոխվել Խաչեն, այստեղից՝ Գետիկ վանք: Որոշ ժամանակ անց երկրաշարժի հետևանքով վանքն ու շրջակա գյուղերը ավերվում են: Մխիթար Գոշը Ամիրսպասալար Զաքարե և Իվանե Զաքարյան իշխանների օժանդակությամբ ավերված վանքից քիչ հեռու՝ Տանձուտա ձորում (Ներկայիս Գոշ գյուղում) կառուցում է Նոր Գետիկ վանքը, որտեղ հիմնում է իր դպրոցը: Գոշի իմաստության համբավն այնքան է տարածվում, որ շատերը, այդ թվում նաև՝ վարդապետներ, հեռավոր վայրերից եկել են ուսանելու նրա մոտ:

Նա մեծ հեղինակություն է վայելել ոչ միայն մտավորականների, այլև քաղաքական ու պետական գործիչների շրջանում, եղել է Զաքարե Երկայնաբազուկների խոստովանահայերն ու խորհրդատուն: Միջնադարում նրա մասին պատվել են ավանդություններ, որտեղ նա սրբացվել է: Մահվանից հետո իր կողմից հիմնված Նոր Գետիկ վանքը վերանվանվել է Գոշավանք: Մխիթար Գոշի գերեզմանը գտնվում է Գոշավանքի հարակից բլրի լանջին, ցավո՛ք, անմխիթար ու բարձիթողի:

Հատկապես ուշագրավ են Գոշի ստեղծագործական աշխատությունները.

Մխիթար Գոշի գրչին են պատկանում մատենագրության տարբեր ճյուղերին վերաբերող մոտ մեկ տասնյակ աշխատություններ, որոնցից են «Համառօտ մեկնութիւն մարգարեութեանն Երեմիայի», «Ողբք ի վերայ բնութեանս՝ ի դիմաց Ադամայ առ որդիս նորա», «Յայտարարութիւն ուղղափառութեան հաւատոյ ընդդէմ ամենայն հերձուածողաց՝ ի խնդրոյ մեծ զօրավարին Զաքարէի և եղբօր իւրոյ», «Թուղթ խրատականք», «Շարք հայրապետացն Աղուանից» աղոթքներ, առակներ: Հետաքրքրական է «Յայտարարութիւն»-ը, որ Զաքարեին և Իվանեին ուղղված գրություն է: Այստեղ հեղինակը հորդորել է նրանց մեղմելու հայ և վրաց եկեղեցիների տարբերությունների պատճառով եղած բամբասանքների ազդեցությունը այդ երկու ժողովուրդների քաղաքացիական համակեցության վրա: «Շարք հայրապետացն Աղուանից»-ը միակ աղբյուրն է, որտեղ համառոտ շարադրված է Աղվանքի 11-12-րդ դարերի պատմությունը:

Բացառիկ արժեք են ներկայացնում Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքն»-ն ու առակների ժողովածուն: Եթե հասարակական կյանքում տեղի ունեցած փոփոխությունները, մարդկային հարաբերությունները «Դատաստանագրքում» աշխատում է կարգավորել օրենսդրական միջոցներով, ապա առակներում նույն նպատակին ձգտում է հասնել խրատական միջոցներով:

«Դատաստանագիրք»-ը հայոց և միջազգային իրավունքի պատմության մեջ մեծ իրադարձություն է եղել: Այն պարունակել է այնպիսի դրույթներ, որոնք տեղ են գտել այժմյան բազմաթիվ իրավական ակտերում: Գոշը այնպիսի գաղափարների հեղինակ է, որոնք բխել են անմիջականորեն մարդու բնական իրավունքներից: Գիրքը պարունակում է քրեական, քաղաքացիական և այլ կարևոր հարաբերություններ կարգավորող դրույթներ: Պատահական չէ, որ դեռևս միջնադարում «Դատաստանագիքր»-ը թարգմանվել է լատիներեն, լեհերեն և վրացերեն լեզուներով, կիրառվել հայ գաղթոջախներում:

Նրա առակների նյութը հիմնականում հասարակական ու կենցաղային խնդիրներն են, դասակարգերի, դասերի ու խավերի, անհատների փոխհարաբերության հարցերը, որոնք նոր էին հայ գրականության մեջ: Այստեղ արտացոլված է դարաշրջանի հասարակության պատկերը բազմազան գույներով: Առակագիրը շոշափում է սոցիալական խնդիրներ, որով նրա ժողովածուն առանձին կարևորություն է ստանում ժամանակի սոցիալ-պատմական իրադրության պարզաբանման համար: Իր 190 առակներում Գոշը արծարծում է նաև կենտրոնական ուժեղ պետություն ունենալու գաղափարը: Նրա առակներն առաջին անգամ հրատարակվել են 1790թ.-ին Վենետիկում, թարգմանվել են ֆրանսերեն, ռուսերեն և այլ լեզուներով:

Մխիթար Գոշը խոր հետք է թողել հայ գրավոր մշակույթի զարգացման վրա: Նրա առակներով հայ գեղարվեստական արձակը սկսում է հանդես գալ իբրև ինքնուրույն գրական տեսակ: Գոշը ապրել և գործել է մի ժամանակաշրջանում, երբ թե՛ Կիլիկիայում և թե՛ բուն Հայաստանում Ռուբինյանների և Զաքարյանների գլխավորությամբ արդեն կազմավորվել էին հայկական պետություններ: Նա իր մտավոր գործունեությամբ ջանում էր ծառայել ազգային պետականության ամրապնդմանը:

Վահագն Փիլիպոսյան

Գրականություն՝

1.Ալիշան Ղ. «Հայապատում», մաս 2, Վենետիկ 1901թ.:

2.Պիվազյան Էմ. «Գիրք դատաստանի», Երևան 1951թ.:

3.Աբեղյան Մ. «Երկեր», հ. 4, Երևան 1970թ.:

4.Марр Н. «Сборники притч Вардана», 1899г.

5.Орбели И. «Басни средневековой Армении», М. 1968г.

Հովհաննես Իմաստասեր

Armenius — Sun, 02 Feb 2014 10:05:35 GMT

Միջնադարը Հայաստան աշխարհի համար ծաղկուն ժամանակաշրջան է եղել. վերականգնվել է ոչ միայն հայկական պետականությունը, այլ նաև նոր զարգացում է ապրել հայ միտքը՝ ի դեմս հայ երևելիների: Այդպիսի հանճարներից էր հայ մատենագիր, փիլիսոփա, գիտնական, մանկավարժ Հովհաննես Սարկավագը, ում ժողովուրդը տվել է իմաստասեր կոչումը:

Հովհաննեսը ծնվել է 1047թ.-ին Գարդմանքի Փիփ գյուղում՝ քահանայի ընտանիքում: Երիտասարդ տարիքում ծնողները նրան ուսման նպատակով ուղարկում են Հաղպատի վանքում ուսանելու: Նա ուսումը շարունակում է Ուռճացի վարդապետի մոտ և ստանում բազմակողմանի կրթություն: Այնուհետև երկար ապրել ու գործել է Անի քաղաքում, ղեկավարել է Անիի բարձրագույն դպրոցը, որը ձեռք է բերել գիտական-փիլիսոփայական ուղղվածություն:

Աստվածաբանությունից բացի նրա ղեկավարած դպրոցում ուսուցանվել են քերականություն, մաթեմատիկա, փիլիսոփայություն, տոմարագիտություն, տիեզերագիտություն և այլ առարկաներ: Հետագայում գլխավորել է Հաղպատի դպրոցը, որը նրա շնորհիվ դարձել է գիտության և մշակույթի նշանավոր կենտրոն և որի համբավը տարածվել է ամբողջ Հայաստանում: Իր ժամանակներում նա համարվել է գիտության վերածնող, ով մեծ հարգանք ու հեղինակություն է ունեցել նաև վրաց եպիսկոպոսների շրջանում և արքունիքում: Բազմակողմանի և խոր գիտելիքների համար Հովհաննես Սարկավագը հռչակվել է որպես «Սոփեստոս», «Իմաստասեր», «Վարդապետ», «Պոետիկոս»:

Հովհաննես Սարկավագը թողել է գրական հարուստ ժառանգություն: Մեկնել է անտիկ և քրիստոնյա հեղինակների մի շարք երկեր: Գրել է նաև փիլիսոփայական, բնագիտական, տոմարագիտական, գեղարվեստական, բարոյագիտական, աստվածաբանական բնույթի ինքնուրույն աշխատություններ: Նա մեծ ուշադրություն է դարձրել անցյալի գրավոր ժառանգությանը՝ սրբագրելով, խմբագրելով և արտագրելով աղճատված և անընթեռնելի դարձած բազում բնագիր աշխատություններ:

Հովհաննես Սարկավագը կրոնական բնույթի իդեալիզմի դիրքերից քննադատել է աշխարհի առաջացման մոնիստական-մատերիալիստական և դուալիզմին մոտեցող ըմբռնումները: Ըստ նրա՝ սկզբնականն Աստվածն է. այն ինչ որ կա, նախապես եղել է Աստծու մտքում և նրա կամքով դարձել է իրականություն: Արարված բնությունն ինքը ևս հանդես է գալիս որպես ստեղծագործող: Քանի որ յուրաքանչյուր առարկա ենթակա է փոփոխման, անցման՝ մի վիճակից մյուսին, ապա ողջ բնությունն ունի գոյության երկակի ձև՝ որպես իրականություն և որպես հնարավորություն: Վերջինս իրականության մեջ թաքնված արմատն ու սկիզբն է այն ամենի, հետագայում փոփոխության միջոցով վերածվում է իրականի: Հնարավորությունն ու իրականությունն անխզելիորեն կապված են ու պայմանավորվում են միմյանց: Նա փոփոխության պրոցեսը ընկալում է մետաֆիզիկորեն՝ կարծելով, որ բնության մեջ նորը չի առաջանում: Սակայն, անդրադառնալով բնության առանձին իրերի ու երևույթների շարժման պատճառների հարցերին, նա ցուցաբերել է դիալեկտիկական մտածողության որոշ տարրեր: Բարձր գնահատելով մարդկային ճանաչողական հնարավորությունները՝ նա հանդես է եկել բնության երևույթների գերբնականացման ու սնոտիապաշտության դեմ, պահանջել է թափանցել բնության գաղտնիքների մեջ, ճանաչել շրջապատող աշխարհը, որն իր ժամանակին առաջադիմական պահանջ էր: Նա գտնում էր, որ կոնկրետ-զգայական աշխարհը հասանելի է մարդկային իմացությանը: Ճանաչողությունը չիմացությունից դեպի իմացություն, թերի իմացությունից դեպի առավել լրիվ իմացություն ընթացող երկարատև պրոցես է. այն անցնում է զգայական՝ առաջին և անհրաժեշտ աստիճանը, որին հաջորդում է բնական իմացությունը: Բացառիկ երևույթ էին գիտելիքների ձեռքբերման և նրանց հավաստիությունը ստուգելու խնդրում փորձի դերի մասին նրա դատողությունները, ճշմարտության մասին առաջ քաշած գաղափարները, նոմինալիստական մտածելակերպի առանձին արտահայտությունները և այլն: Հովհաննես Սարկավագը ընդունել է երկիր մոլորակի գնդաձևությունը:

Պահպանվել է Հովհաննես Սարկավագի մաթեմատիկական մի աշխատություն՝ «Յաղագս անկիւնաւոր թուոց» վերնագրով, որտեղ տրված են այսպես կոչված եռանկյուն, քառանկյուն, մինչև 14-անկյուն թվերը: Աշխատության ընդօրինակություններից մեկը պարունակում է նաև պյութագորասյան բազմապատկման աղյուսակի հայկական տարբերակը:

Արվեստի տեսության բնագավառում նոր խոսք է «Բան իմաստութեան ի պատճառս...» 188-տողանոց չափածո երկը, որը երկխոսություն է բանաստեղծի ու «սարեկի» միջև: Թեման արվեստի ակունքների խնդիրն է: Հովհաննես Սարկավագը արվեստի աղբյուրը տեսնում է բնության մեջ: Ըստ նրա՝ որքան արվեստը մոտենա բնությանը, այնքան ավելի կատարյալ կլինի: Բանականությունն է արվեստի բարձրագույն վիճակը: Նա գտնում էր, որ բարձր արվեստի հասնելու համար անհրաժեշտ է տաղանդի առկայություն և համառ ու նպատակասլաց աշխատանք: Նա պահանջում էր խոսքի ստեղծագործական ազատություն:

Հովհաննես Սարկավագը զբաղվել է հայկական տոմարի կարգավորման հարցով: 1080թ.-ին, երբ լրացել է Հայոց Մեծ թվականի առաջին պարբերաշրջանը, նա կազմել է հետագա 532 տարիների (մինչև 1616թ.-ը) աղյուսակը, որը կոչվել է «Սարկավագագիր տոմար»: Իսկ 1084թ.-ին ստեղծել է Հայոց փոքր թվականը, որը կոչվել է «Սարկավագագիր»:

Հովհաննես Իմաստասերը 11-12-րդ դարերի երևելի երաժշտագետներից է, ով նշանակալի ավանդ է ունեցել Անիի և Հաղպատի գիտական ավանդությունների զարգացման մեջ և ուղի հարթել դեպի Կիլիկիա անցումն իրագործող հայկական երաժշտական մշակույթի հետագա ծաղկման համար: Հովհաննես Իմաստասերի, որպես երաժշտի, գործունեությունը կապված է երաժշտական գեղագիտական, գիտական ու գործնական տեսության, կատարողական արվեստի ու ստեղծագործության հետ: Նա անժխտելի է հետքեր է թողել հայ միջնադարյան արվեստի փիլիսոփայության, այդ թվում և ուղղակի՝ երաժշտական գեղագիտության զարգացման մեջ: «Բան իմաստութեան» քերթվածում, մասնավորապես, երաժշտությունը համարում է սովորովի գեղարվեստ, որ ծագում և զարգանում է որպես բնությանը նմանվելու և բնությունից սովորելու մարդկային ձգտման անմիջական արդյունք: Եվ ի դեմս բնության, ունենալով գեղեցկության ու բարձրագույն ներդաշնակության հավերժական, իր համապարփակությամբ անհասանելի մի տիպար, վերջինիս հասնելու ձգտման մեջ ձեռք է բերում կատարելագործման հավիտենապես գործող հզոր ազդակներ: Ինչպես պարզվում է, ուսման և կրթության ասպարեզում Գրիգոր Մագիստրոսի բարենորոգումները շարունակելով դրանք ի կատար ածած Հովհաննես Սարկավագը, քերականության, տոմարի և թվաբանության շարքում դասել է նաև «քառյակ արվեստները», որոնցից մեկն էր երաժշտագիտությունը: Նմանապես պարզվում է, որ Հովհաննես Իմաստասերը իրեն աշակերտած հոգևորականներին ուսուցանել է նաև երաժշտության նշանագրության հիմունքները, ինչպես և ծիսական մատյանների երաժշտանշանագրական բովանդակությունը բացահայտելու՝ ընթերցելու-վերծանելու սկզբունքները: Հայտնի է Հովհաննես Իմաստասերի կատարած նշանակալի գործը սաղմոսերգության նորոգության ասպարեզում: Որպես ստեղծագործող՝ նա նշանակալի ավանդ է ունեցել աղոթքի ժանրի զարգացման մեջ, լծվել է գանձարան ժողովածուի նյութերի կուտակմանը և էապես հարստացրել շարականների հորինման փորձը: Ղևոնդյանց հիշատակին նվիրված նրա «Անճառելի բանդ Աստուած» մանկունքը բարձրարվեստ մի կոթող է, որ նշանակալի չափով զարգացնելով Կոմիտաս կաթողիկոսի «Անձինք նուիրեալք» շարականի գրական ու երաժշտական բաղադրիչների կառուցվածքային լավագույն հատկանիշները, անմիջականորեն նախապատրաստում է Ներսես Շնորհալու՝ Ավարայրի ճակատամարտի հերոսներին ոգեկոչող «Նորահրաշ պսակաւոր» ստեղծագործությունը:

Հովհաննես Իմաստասերը մահացել է 1129թ.-ին Հաղպատի վանքում: Պահպանվել է նրա շիրմաքարը՝ «Արձանս այս սեմական է Սոփեստոսի Սարկաւագին» մակագրությամբ:

Վահագն Փիլիպոսյան

(«Գարդմանի կանչ» թերթ, 2013թ. N 9, էջ 3)

Գրականություն՝

1.Ալիշան Ղ. «Յուշիկք հայրենյաց Հայոց», հ. 2, Վենետիկ 1870թ.:

2.Աբեղյան Մ. «Հովհաննես Սարկավագ վարդապետ», հ. 4, Երևան 1970թ.:

3.Թումանյան Բ. «Հայ աստղագիտության պատմություն», Երևան 1964թ.:

Վարդաշեն (Միրզիկ) գյուղի Սուրբ Գաբրիել եկեղեցի

Armenius — Fri, 31 Jan 2014 09:08:00 GMT

Գարդմանքի Քարհատ քաղաքից 10 կմ դեպի արևելք գտնվում է Վարդաշեն գյուղը, որի կենտրոնում 1674թ.-ին կառուցվել է քառասյուն Սուրբ Գաբրիել եկեղեցին (16.95x12.10 մ): Այն ունի եռանավ, թաղածածկ բազիլիկ հորինվածք, որի անկյունաքարերը և բացվածքների եզրերը սրբատաշ են: 1880-ական թվականների սկզբներին մուտքին կից սրբատաշ քարով կառուցվել է կրկնահարկ զանգակատուն, որն առաջին հարկում քառասյուն է, իսկ երկրորդում ունի սրածայր վեղարով ավարտվող վեցասյուն ռոտոնդա: Եկեղեցու հարակից տարածքում եղել են բազմաթիվ խաչքարեր:

Սուրբ Գաբրիել եկեղեցին տարբեր ժամանակներում վերանորոգվել է, ինչը ցույց է տալիս կառույցի հանդեպ գյուղացիների հոգատարությունը: Այն գործել է մինչև 1928թ.-ը և Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունների որոշմամբ փակվել:

Ներկայում եկեղեցին ու զանգակատունը, ինչպես նաև պատերի հայատառ արձանագրությունները հիմնականում պահպանվել են, սակայն խաչքարերի մասին որևէ տեղեկատվություն փնտրելու փորձերը անհաջողության են մատնվել:

Տես նաև Սուրբ Գաբրիել եկեղեցու լուսանկարները:

Եթե որևէ տեղեկատվություն ունեք այս հուշարձանի մասին, ապա, խնդրում ենք, տրամադրեք մեզ հրապարակելու իրավունքով:

Փիփ գյուղի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի

Armenius — Thu, 30 Jan 2014 14:56:50 GMT

Գարդմանքի ամենախոշոր բնակավայր հանդիսացող Փիփ գյուղի կենտրոնում է գտնվում գյուղի բազմաթիվ եկեղեցիներից ամենապահպանվածը՝ Սուրբ Ստեփանոսը: Եկեղեցու շինարարությունը ավարտվել է 1849թ.-ին գյուղացիների և տփխեսցի Ստեփան Միրիմյանցի ջանքերով, որի մասին եկեղեցու արևմտյան պատի մեջ տեղադրված մարմարյա քարին կա արձանագրություն:

Եկեղեցին ուղղանկյուն հատակագծով գմբեթավոր դահլիճ է՝ կառուցված անտաշ քարով և կրաշաղախով: Կառուցողական առավել պատասխանատու հանգույցներն ու գմբեթն իրականացվել են սրբատաշ քարով: 22 մ երկարությամբ և 12 մ լայնությամբ եկեղեցին ներսից պահվում է վեց հրաշալի կառուցված սյուներով: Այստեղ է պահվել չորս ձեռագիր ավետարան, որոնց գտնվելու վայրը ներկայումս անհայտ է: Հայտնի է, որ 1862թ.-ին եկեղեցին նորոգվել է և գործել մինչև 1928թ.-ն ու Խորհրդային իշխանության կողմից անվերադարձ փակվել: Մուտքի մոտ կար խաչքար, իսկ պատին՝ 1849թ.-ին թվագրվող արձանագրություն: Այսպես կոչված Ադրբեջանի Հանրապետության վերահսկողությանը անցնելուց և Փիփ գյուղի հայության բռնագաղթից հետո եկեղեցին վերածվել է անասնագոմի՝ չնայած այն հանգամանքի, որ ադրբեջանցիները այն անվանում են իրենց «նախնիների» կառուցած ալբանական կոթող: Երբեմնի հայաշատ գյուղը վերանվանվել է Զեյլիկ, բայց դեռևս չի կորցրել իր հայկականությունը:

Վահագն Փիլիպոսյան

Գրականություն՝

1.Սամվել Կարապետյան, «Հյուսիսային Արցախ», Երևան 2004թ.:

2.Բարխուդարյանց Մ. «Արցախ», Բագու 1895թ.:

3.«Արձագանք», 1886թ., N23:

4.Հեղինակի անձնական հավաքածու:

Տես նաև Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու լուսանկարները:

Եթե այս հուշարձանի մասին որևէ տեղեկատվություն ունեք, ապա, խնդրում ենք, տրամադրեք մեզ հրապարակելու իրավունքով: